Họa sĩ tranh sơn mài Việt Nam: Nguyễn Gia Trí

0
30

Nhắc đến nghệ thuật sơn mài Việt Nam, không thể không nhắc đến Nguyễn Gia Trí (1908 – 1993) – người được mệnh danh là “cha đẻ của những bức tranh sơn mài tân thời của Việt Nam”. Ông là người đi đầu trong việc chuyển những bức tranh sơn mài từ trang trí thành những tuyệt phẩm nghệ thuật. Một tài năng trong nghệ thuật hội họa Việt Nam, là bậc thầy hội họa thời cận đại, đã can đảm lao vào cuộc phiêu lưu tìm kiếm như một định mệnh sắp sẵn không ngần ngại, hối tiếc. Để cho ra những tuyệt phẩm như hôm nay và hình thành những đặc sắc trên từng nét vẽ ở bức tranh sơn mài, mang đậm dấu ấn truyền thống dân tộc Việt.

Bút pháp của Nguyễn Gia Trí cực kỳ bay bướm, màu sắc táo bạo, rối bời hòa quyện vàng son. Tấm sơn mài như chuyển động bằng một sức mạnh bên trong kỳ ảo. Ông hài lòng với chất vàng son, với sự linh biến của sơn then, cánh dán. Đó là những vật chất cùng ông chu du vào tận cùng của khao khát sáng tạo. Và cũng từ đấy ông nổi tiếng. Vì sao chúng tôi lại tìm hiểu về danh họa Nguyễn Gia Trí? Vì trong một buổi thực tế môn học mà giáo viên đã hướng dẫn cho chúng tôi tại Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, được tận mắt chiêm ngưỡng bức tranh sơn mài “Vườn Xuân Trung Nam Bắc” của danh họa Nguyễn Gia Trí, chúng tôi đã thực sự cảm động và tâm hồn dường như bay bổng theo từng đường vẽ của ông, những mảng màu sáng tối được phối với nhau một cách nhẹ nhàng, sâu lắng, hòa quyện với nhau trên từng nét vẽ bay bướm, sự mềm mại, uyển chuyển chung quy tạo nên bức tranh sống động và rất có hồn; mang dáng vóc một bức tranh trừu tượng, bức tranh như mang cả tấm lòng, ước nguyện của người họa sĩ. Người vẽ nên những hy vọng, tô nên những màu sắc tươi mới hơn cho đất nước, là ước muốn sum họp một nhà Bắc – Trung – Nam, là tái hiện những nét đẹp truyền thống cổ kính của người phụ nữ cũng như những nếp sống phong tục của người Việt được tối giản hóa qua từng đừng nét vẽ. Vườn Xuân Trung Nam Bắc đã đạt được mấy kỷ lục: kích thước lớn nhất, phối hợp nhiều chất liệu truyền thống và được nhà nước mua với giá cao nhất (100 nghìn USD, tương đương 600 triệu đồng Việt Nam thời điểm đó). Đó là tác phẩm được ghép từ 9 mảnh ván làm vóc, được họa sĩ Nguyễn Gia Trí sáng tác trong gần 20 năm và cũng là tác phẩm cuối cùng của ông.

GVHD của chúng tôi – cô Mã Thanh Cao đang thuyết minh về bức tranh Vườn Xuân Trung Nam Bắc của danh họa Nguyễn Gia Trí. Ảnh: UD

Sơn mài được coi là một trong các chất liệu hội họa ở Việt Nam. Đây là sự tìm tòi và phát triển kỹ thuật của nghề sơn (nghề sơn ta) thủ công truyền thống của Việt Nam thành kỹ thuật sơn mài. Kỹ thuật mài là điểm khác biệt lớn giữa đồ thủ công sơn mỹ nghệ và tranh sơn mài Việt Nam. Tranh sơn mài sử dụng các vật liệu màu truyền thống của nghề sơn như sơn then, sơn cánh gián làm chất kết dính, cùng các loại son, bạc thếp, vàng thếp, vỏ trai … vẽ trên nền vóc màu đen. Đầu thập niên 1930, những họa sĩ Việt Nam đầu tiên học tại trường Mỹ thuật Đông Dương đã tìm tòi phát hiện thêm các vật liệu màu khác như vỏ trứng, ốc, cật tre… và đặc biệt đưa kỹ thuật mài vào tạo nên kỹ thuật sơn mài độc đáo để sáng tác những bức tranh sơn mài thực sự. Thuật ngữ sơn mài và tranh sơn mài cũng xuất hiện từ đó. Tranh có thể được vẽ rồi mài nhiều lần tới khi đạt hiệu quả mà họa sĩ mong muốn, không phải đơn giản là mài mà người họa sĩ cần nắm được các bản màu cùng với tầng tầng lớp lớp màu được vẽ để mài nhẹ nhàng, một cách cẩn thận mới làm rõ lên từng đường nét vẽ trên tranh, những màu sắc mới thực sự nổi bật và sống động. Công đoạn sau cùng là đánh bóng tranh. Thời gian hoàn thành một bức tranh sơn mài tối thiểu là 2 – 3 tháng, thậm chí có nhiều bức tranh lên đến chục năm. Đó là cả quá trình sáng tạo nghệ thuật của người họa sĩ, họ gửi gấm tâm hồn mình vào từng nét vẽ, từng mảng màu hòa trộn một cách khéo léo có tình trên từng bức tranh. Sơn mài khác hẳn sơn dầu ở chỗ mặt tranh bóng, phẳng gần như tuyệt đối. Không gian của nó lặn vào bên trong rất sâu, đó là tính âm của nó cùng với các màu cơ bản (vàng, đỏ son, đen) là các màu ngả về âm, màu của không gian cung đình chùa chiền ngày xưa. Và nhịp của nó là nhịp chậm, từng bước từng bước thầm hình thành từ từ qua từng công đoạn. Công đoạn làm vóc: bó vải, hom, mài xả, lót… cho tới phẳng. Công đoạn vẽ: vẽ, ủ, mài xả, phủ, mài bóng, đánh bóng… cho đến hoàn thành. Chính những đặc điểm ấy đã tạo ra những thách đố đối với những tác giả vẽ tranh sơn mài.

XEM THÊM  Nam bảo vệ vượt qua nghìn trai xinh gái đẹp trong cuộc thi ảnh giới ngân hàng

“Đứa con ngỗ ngược của hội họa Việt Nam hiện đại” đó là một nhận định mà người đời đã đặt cho Nguyễn Gia Trí. Ông sinh năm Kỷ Dậu 1908 tại làng An Trạch, huyện Chương Mỹ, Hà Nội, tốt nghiệp trường Mỹ thuật Đông Dương khóa VII (1931-1936). Năm 1965, theo lời kể của họa sĩ Trần Quang Trân (tức Ngym), Nguyễn Gia Trí học cùng ông khóa V, đang học dở dang năm thứ hai thì bỏ, đến khóa VII lại tiếp tục vào học cùng khóa với Trần Văn Cẩn, Lưu Văn Sìn. Từ xưa thì quê ngoại ông ở huyện Chương Mỹ nổi tiếng với nhiều ngành nghề thủ công, hàng hóa do làng quê đó làm ra được người Kẻ Chợ (Thăng Long) rất ưa chuộng, trong đó có tranh sơn. Nguyễn Gia Trí tỏ rõ năng khiếu hội họa rất sớm, đồng thời cũng có tính độc lập thật mạnh từ nhỏ. Sau trung học, ông vào học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Phần lớn các sinh viên thuộc địa hồi đó đều có ý muốn được độc lập trong chọn lựa cách thể hiện nghệ thuật của bản thân, Nguyễn Gia Trí là trường hợp nổi hẳn lên. Do vậy, khi học đến năm thứ ba, ông rời bỏ trường họa, về mở xưởng vẽ và tự học. Lý do rời trường, như ông nói với người thân, rất đơn giản là “nhà trường không dạy gì hay hơn!”. Trong suốt thời gian nghỉ học, tự luyện tập ở xưởng vẽ của mình với quyết tâm cao độ với chất liệu sơn mài.

Trên thực tế, từ năm 1925, Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đã để ý đến chất liệu sơn mài và đã mời nghệ nhân Đinh Văn Thành ở làng nghề sơn mài Hạ Thái đến hướng dẫn cách dùng màu sơn ta. Nhưng, họ chỉ coi đó là kỹ thuật làm hàng mỹ nghệ chứ không phải là nghệ thuật. Đó là điều Nguyễn Gia Trí không chịu. Sau hai năm, nghe lời khuyên từ bạn bè Nguyễn Gia Trí mới trở lại trường học tiếp với sinh viên khóa VII, tính ra thì ông phải mất đến mười mấy năm mới có được tấm bằng danh giá của Trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương. Ngay thời gian học trong trường, ông đã vẽ rất nhiều tác phẩm tranh sơn dầu và tranh sơn mài, vào thời ấy ông khá nổi tiếng với các tác phẩm của mình. Chính vì thế, nhóm Tự lực văn đoàn đã mời ông làm thành viên, là họa sĩ chính của báo Ngày nay và nhà thơ Huy Cận là người bạn thân thiết của ông thời ấy.

XEM THÊM  Hot [Album Lossless] Buông

Vào những năm 30, trong suốt 6,7 năm đóng cửa tìm tòi dù là đã rất quen thuộc với chất liệu sơn dầu phương Tây, nhưng ông đã vẫn hướng niềm say mê của mình vào chất liệu dân tộc là sơn ta. Từ những năm 40 của thế kỉ XX, Nguyễn Gia Trí bắt đầu định hình phong cách nghệ thuật của mình. Ông chuyên chú vào đề tài phong cảnh và thiếu nữ. Với ông, tranh sơn mài thực sự là hội họa không còn vương vấn chất mỹ nghệ kệch cỡm, bảng màu đôn nhã, bình ổn của Nguyễn Gia Trí đã tạo cho sơn mài một ngôn ngữ rộng lớn, khoáng đạt, tha thiết thả sức tung hoành cho cảm xúc nghệ thuật. Nhắc đến ông, người nào cũng phải thốt lên: Gia Trí đã để lại một vẻ đẹp sơn mài lộng lẫy tôn giáo, cổ điển, bởi ông là người duy nhất đã khám phá cái linh biến của sơn mài truyền thống, biến nó, chuyển cả thể chất thành quý vật, không còn tầm thường nữa mà đài các, quý phái, khó tính. Trong khoảng thời gian 1938 – 1944 là thời kì cực thịnh của ông, ông đã biến mình thành vị chân tu, cô lập và thuần khiết, thánh thiện để sau đó cho ra hàng loạt những tác phẩm tranh sơn mài về phong cảnh, về những thiếu nữ mà đặc sắc nổi bật lên nét truyền thống dân gian miền Bắc, nơi quê hương ngần ấy năm ông đã gắn bó.

Tại cuộc triển lãm khai mạc ngày 11/1/1939 do trường Mỹ thuật Đông Dương tổ chức, họa sĩ đã làm kinh ngạc công chúng Hà thành với hàng loạt những tác phẩm như Cảnh làng quê, Chợ Bờ, Hồ Gươm Trung thu, Thiếu nữ bên hồ sen… với sắc vàng óng ánh, vỏ trứng nhễ nhại, sơn then thăm thẳm cứ rung lên nhạc điệu huy hoàng của sơn ta huyền thoại. Những chất liệu của sơn mài truyền thống: đen (then), đỏ (son), vàng quỳ, bạc quỳ đã chung sống với vỏ trứng- một chất liệu được ông chú tâm ứng biến qua nhiều cấp độ: đập vụn, tung vãi, dồn nét, quy tụ, nhẩy nhót tưng bừng trên tà áo dài thiếu nữ.

Sau 1954, ông dời vào miền Nam. Cần mẫn sáng tạo vẫn theo khuynh hướng truyền thống, nhưng dần dần ông điêu luyện hơn trong kỹ thuật, bớt dần sự bay bướm, huyền ảo duyên dáng. Nếu thời cận đại, Nguyễn Gia Trí để lại vẻ đẹp thiếu nữ thanh tân Hà Nội cổ kính và tươi trẻ hồn nhiên thì giờ đây không còn thướt tha đài các như xưa nữa. Tranh Nguyễn Gia Trí không nhằm thể hiện chủ nghĩa lãng mạn với những vẻ “tân thời” rất được ưa chuộng ở những đô thị lớn nước ta nửa đầu thế kỷ XX; mà tranh của ông là sự sống Việt Nam, qua tư duy trữ tình của ông, thành nghệ thuật, thăng hoa trong ánh lộng lẫy của sơn son thếp vàng truyền thống. Nó có mang hồn dân tộc.

XEM THÊM  Lịch âm vạn niên ngày 10/5/2067 (27/3/2067 âm lịch)

          Dù được bao phủ bởi nhiều danh hiệu cao quý, nhưng ông vẫn chọn cuộc sống ẩn dật nơi đô thành náo nhiệt. Qua đời ngày 20/6/1993, thọ 85 tuổi, ông để lại một giá trị di sản đang ở đỉnh cao của nền tạo hình Việt Nam. Nhà nghiên cứu Huỳnh Hữu Ủy đã viết về ông: “Ông là một nghệ sĩ có thực tài, lại giữ được phẩm chất đạo đức của một nghệ sĩ lớn, trước bao biến đổi thăng trầm của vận nước trong mấy chục năm qua. Là bạn thân nhất của Nhất Linh trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn với các báo Phong Hóa, Ngày Nay…”. Nguyễn Gia Trí, suốt một đời hoạt động nghệ thuật kiên trì, cần mẫn; ông tìm tòi sáng tạo đã đưa mỹ thuật sơn mài lên ngang hàng với hội họa hiện đại. Được minh chứng bằng nhiều kiệt tác đi vào lòng người  và bất tử với thời gian, qua phong cách hòa quyện bản sắc dân tộc dân gian dễ lay động và lấy cảm xúc người thưởng thức. Nguyễn Gia Trí sáng tác không nhiều, nhưng những sáng tác của ông đều hoàn hảo đến mức tuyệt đối. Những tác phẩm của ông được chỉ định là Bảo vật quốc gia, được công chúng nghệ thuật tán thưởng không chỉ trong và ngoài nước; số tranh ông sáng tác đều được đặt mua với giá rất cao, nhanh chóng “sống” trong đời sống một cách tự nhiên, như một sinh mệnh ra đời, có sức lực thì sống tự nhiên trong xã hội vậy. Hiện nay, tranh Nguyễn Gia Trí được sưu tầm, trưng bày và trân quý tại các bảo tàng lớn ở nước ta như Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh… Năm 2012, ông được Nhà nước ta truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, ghi nhận những đóng góp của ông đối với lĩnh vực nghệ thuật này.

Sức sáng tỏa rực rỡ của danh họa Nguyễn Gia Trí trên bầu trời nghệ thuật hội họa Việt Nam không được tạo bởi những giải thưởng nghệ thuật to tát, mà khởi nguồn từ tài năng thiên phú, lao động hết mình và một tâm hồn sáng tác nghệ thuật chân chính. Ông đã vẽ nên những đường nét từ ước vọng tâm hồn mình, từ trái tim của người nghệ sĩ luôn luôn sống thật với cái hồn dân tộc, giữ gìn bản sắc Việt. Những bức tranh sơn mài mỹ thuật mang trong mình sự kỳ diệu, ẩn sâu dưới lớp sơn là vẻ đẹp vừa cao sang vừa quý phái . Có khi lộng lẫy, có khi đằm thắm tinh tế như chính tâm hồn người Việt. Tranh sơn mài của Nguyễn Gia Trí tinh xảo, nhẹ nhàng, thanh thoát đậm chất Á Đông. Bậc thầy Nguyễn Gia Trí đã khai sáng cho nghệ thuật tranh sơn mài Việt Nam sánh ngang với hội họa hiện đại thế giới, thì những thế hệ sau hãy ra sức gìn giữ và phát huy sức sống mãnh liệt lan tỏa của loại tranh này cho đến ngàn sau, để tranh sơn mài Việt Nam mãi luôn tỏa sáng như một viên đá quý./.

Một số link đọc thêm về Bảo tàng Mỹ thuật Tp Hồ Chí Minh: http://www.nguoiduatin.vn/loi-nguyen-ma-am-o-bao-tang-my-thuat-tphcm-a6479.html

Share this:

Like this:

Like

Loading…

Xem thêm bài viết thuộc chuyên mục: Sao